Cultuur

De taal

Ondanks vijf eeuwen van verandering op alle vlakken sinds de Spaanse verovering, hebben de Maya’s en hun Mayatalen het overleefd. Bovendien breiden deze talen zich nog steeds uit, slechts enkele zijn al uitgestorven of aan het uitsterven. Ongeveer vier miljoen mensen spreken een van de 28 Mayatalen, naast hun moedertaal. De Mayatalen, de Wastek sprekers uit Veracruz niet meegeteld, zijn grotendeels gespreid over het oostelijke deel van Mexico, Guatemala, Belize en het westelijke deel van El Salvador. De meeste Mayasprekers zijn minstens tweetalig in het Spaans en of het Engels (vooral in Belize) en hun Mayatalen.
In ‘figuur 1’ zijn de talen gegroepeerd in een stamboom. Bijgevolg zijn de talen erg gerelateerd met elkaar. Dit omdat de volkeren contact houden met elkaar, via handel en dergelijke. Hoe verder ze zich van elkaar bevinden, hoe minder de talen op elkaar lijken. Des te dichter ze zich bij elkaar situeren, des te meer gelijkenissen zullen er in de talen terug te vinden zijn (zie ‘figuur 2′: kaart Mayatalen). Doorheen de eeuwen zijn de Mayatalen beinvloed door andere Mayatalen of door het Spaans en Engels.
Hieronder staan voorbeelden van een aantal Mayatalen. De meeste bekende en tevens de meest gesproken Maya-taal is het Yukateeks Maya. De taal, die bij de oude Maya’s tussen 200 en 900 na Christus neergeschreven wordt in een hierogliefenschrift, staat bekend onder de naam ‘Klassiek Maya’ en lijkt fel op het ‘oud-Cholaans’.

Tojol-a’b’al

Spetsanal ja swinkil ja lu’um k’inali junxta wax jul schonjel, sok ja sijpanub’ali, ja yuj ojni b’ob’ sk’u’luk ja jas sk’ana-i ja b’as lekilali, ja yuj ja ay sk’ujoli sok ay spensari t’ilan oj yilsb’aje lek sok ja smoj jumasa.

Tseltal

Spisil winiketik te ya xbejk¢¥ajik ta k¢¥inalil ay jrerechotik, mayuk mach¢¥a chukul ya xbejka, ya jnatik stojol te jpisiltik ay snopibal sok sbijil joltik, ja¢¥ me k¢¥ux ya kaibatik ta jujun tul.

Yucatec (yukateeks)

Tulaakal wiinik ku siijil jaalk’ab yetel keet u tsiikul yetel Najmal Sijnalil, beytun xan na’ata’an sijnalil yetel no’oja’anil u tuukulo’, k’a’abet u bisikuba bey laaktzilil yetel tulaakal u baatzile’.

Vertaling van de bovenstaande voorbeelden:

Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen (Artikel 1: Universele Verklaring van de Mensenrechten).

Figuur 1: Stamboom Mayatalen . Kleuren komen overeen met de kleuren op de kaart van de Mayatalen.

 

Figuur 2: Hedendaagse kaart die de Mayatalen weergeeft. De kleuren geven aan welke talen dicht bij elkaar liggen. De grootte van de woorden geeft aan hoeveel mensen deze taal spreken. Van groot naar klein gerangschikt, spreken ongeveer zoveel mensen de taal: meer dan 500.000 sprekers, meer dan 100.000 sprekers, meer dan 10.000 sprekers en minder dan 10.000 sprekers.

Het schrift

Ontstaan

Het Mayaschrift is ontstaan rond de 3de eeuw voor Christus en de oorsprong ervan situeert zich in het zuidoostelijk Mexico, waaronder de staten Tabasco, Campeche, Chiapas, Yucatan en Quintana Roo, in Belize, Guatemala, en de westelijke delen van Honduras en El Salvador. Het grootste deel van de gevonden Mayateksten is nog niet vertaald, omdat nog niet alle hierogliefen ontcijferd zijn. De laatste teksten in hierogliefen zijn waarschijnlijk in de 17de eeuw geschreven, kort na de komst van de Spanjaarden.

Figuur 3: Kaart Mayarijk.

Hiërogliefen

Het Mayaschrift bestaat uit een systeem van individuele elementen, of hiërogliefen, die zeer gedetailleerd en variabel lijken in westerse ogen. Sommige representeren objecten, dierenhoofden, of godenhoofden, maar vele andere lijken willekeurig gemaakt te zijn. In tegenstelling tot het Latijnse alfabet, waar woorden geen andere betekenis hebben, hebben de Mayahiërogliefen een bijkomende religieuze functie. De Maya’s, vooral de heersers, verbinden de goden en de kosmos met de betekenis van de karakters. Het Mayaschrift bestaat uit ongeveer 850 tekens, maar het definitieve aantal is nog niet gevonden.

Figuur 4: Enkele voorbeelden van Mayahiërogliefen.

Verschillende Mayatalen worden gesproken in het oude Mayarijk, maar vermoedelijk zijn de sprekers van de talen Cholan en Tzeltalan de eersten die het hierogliefensysteem gebruiken in het Mayarijk. De Yukateekse sprekers passen het systeem aan, aan hun eigen taal.

Het woord voor schrijven, meer specifiek voor schilderen, betekent zowel in de vroegere als in de hedendaagse Mayatalen tz’ihb. Dit omdat de meeste teksten geschilderd worden op aarde- of pleisterwerk. Voor inscripties in gegraveerde en gebeeldhouwde teksten verwijzen ze naar het woord wojol, wat teken(s) of letter(s) betekent. Het werkwoord woj, betekent schilderen. De tekst wordt waarschijnlijk eerst geschilderd en daarna pas uitgebeiteld.

Ontcijfering van het Mayaschrift

De Spaanse bisschop Diego de Landa Calderon is in 1562 aangekomen in Yutacan en heeft gedurende zijn verblijf essentiele informatie verzameld, die zal helpen bij het uiteindelijke vertalen van het Mayaschrift. Hij is tevens de eerste, die begonnen is met het ontcijferen van de hierogliefen. Volgens hem vertegenwoordigt elke hieroglief een letter uit het Latijnse alfabet. Daarbovenop representeert elk teken een klank.

Figuur 5: Het Landa alfabet, de sleutel tot het ontcijferen van de fonetische code in het Mayaschrift, zoals opgenomen in de Relación de las casas de Yucatán.

 Het is pas in de jaren 1950 dat het Mayaschrift ontcijferd wordt, wanneer de Russische antropoloog Yuri Knorosov ontdekt dat de hierogliefefen geen letters of klanken vertegenwoordigen, maar een combinatie van klanken of lettergrepen. Deze nieuwe ontwikkeling zorgt ervoor dat wetenschappers de theorie als basis kunnen gebruiken bij het ontcijferen van steles, codices, enzovoort.

Figuur 6: Mayahiërogliefen: ‘Balam’; vertaling: ‘jaguar’.

Wat schrijven de Maya’s op?

In de eerste plaats zijn teksten vooral gewijd aan religieuze en astronomische thema.s. Het is belangrijk dat verworven kennis bewaard blijft. Verder noteren de Mayaschriftgeleerden namen van hun heersers en hun vrouwen op steles. Bovendien komen hier eveneens de militaire overwinningen en heldendaden op te staan.

Figuur 7: Mayastele uit Monte Albàn.

Waar schrijven de Maya’s op?

Op allerlei natuurlijke voorwerpen worden Mayateksten geschreven, zoals objecten van steen , altaren, tronen, trappen, beelden, steles , of op hout, de bewaartijd van hout is echter beperkt en daarom is van dit materiaal weinig teruggevonden. Mayateksten worden eveneens gegraveerd in jade, bot, steen, aardewerk en hout. Op pleisterwerk, aardewerk, grotwanden, codices of vouwboeken, muren wordt vaak geschilderd.
Inkt maken ze van natuurlijke pigmenten en ze schrijven met verfkwasten uit natuurlijk materiaal. Codices of vouwboeken zijn gemaakt van een soort natuurlijk papier. Het papier is handgemaakt en opgevouwen als een accordeon.
Dit papier noemt men eveneens schorspapier en is afkomstig van verschillende soorten vijgenbomen, die groeien aan de kust langs de Stille Oceaan en in bepaalde gebieden in het Mayalaagland. Het is tevens een belangrijk handelsmiddel. De manier waarop dit papier verkregen wordt, is door het verpulveren van stukken vijgenboomschors en daarbij voegen ze hars om het mengsel te binden. Hierna wordt er hevig op geklopt met rechthoekige stenen werktuigen tot men lange, dunne vellen overhoudt.

Figuur 8: Een 5de-eeuwse jade oorhanger met hiërogliefen.

Figuur 9: Latei uit Yaxchilàn (circa 534 n. C.)

Figuur 10: Dit is een tekening van een codex.

 

 

Figuur 11: Latei van de Tempel IV, Tikal, Mayahiërogliefen in hout.

Schriftgeleerden

Een Schriftgeleerde of een Aj Tz’ihb behoort tot de elite en is meestal een familielid van de koning. Slecht een kwart van de bevolking kan lezen en schrijven. Daarom is het een eer volgens de Maya’s om geletterd te zijn. Zij hebben de controle over wat er geschreven wordt en wat niet. Zij genieten eveneens van hoog aanzien en onderscheiden zich van het gewone volk met rijkelijke kledij. In de meeste gevallen signeert de schrijver zijn werk, maar er zijn ook anonieme werken gevonden. Schrijvers zijn tevens ook schilders.
Voor de grote massa, die niet kan lezen of schrijven, wordt alles uitgelegd. Voor de elite zijn er echter speciale schrijfscholen opgericht, die in de buurt van paleizen in de centra liggen. Enkel elitekinderen mogen deze scholen betreden. Oudere zonen van heersers volgen hierna nog een militaire training en een training in leiderschap, zodat ze klaar zijn voor als ze de troon moeten bestijgen. Jongere zonen echter en hierbij eveneens zonen van minder hoogstaande afkomst blijven naar de schrijfscholen gaan. Ook vrouwen zijn welkom. Er worden echter enkel prinsessen en dochters van edelen aanvaard.

Figuur 12: Een Mayaschrijver.

Literatuur

De Maya’s bezitten zeer veel boeken. In deze boeken noteren ze de loop van de sterren, de kalender, rituelen, stambomen, geneeskrachtige planten, soorten dieren, medische gegevens, en zelfs kaarten. Helaas zal alles vernietigd worden door de Spanjaarden bij de verovering. Het enige wat zal overblijven zijn drie codices, die informatie bevatten over de kalender, de loop van de sterren, enzovoort. Bovendien is er eveneens de Popol Vuh. In dit ‘Boek van de Gemeenschap’ (opgesteld tijdens de koloniale periode) staat het scheppingsverhaal.

Muziek en dans

De Maya’s creëren vooral ritmische muziek. In de muurschilderingen in Bonampak staan verschillende muzikale instrumenten afgebeeld. Rammelaars, gemaakt van gedroogde kalebassen, houten trommels, en de schilden van schildpadden. Nog andere instrumenten zijn trompetten, gemaakt van een trompetschelp, fluiten geconstrueerd uit rieten stengels, fluitjes uit beenderen van kleine dieren en bellen gemaakt uit keramieken kralen.

Figuur 13: Feestelijke muurschilderingen in de hallen van Bonampak.

Figuur 14: muurschildering met muzikale taferelen uit Petén (laat-klassieke periode).

Figuur 15: Beeldje uit Jaina, gemaakt door middel van een mal en dient als rammelaar. Op het beeldje staat vermoedelijk aan weerszijden de maangodin met twee ratelslangen afgebeeld.

Figuur 16: Beeldje uit Jaina, eveneens gemaakt door middel van een mal en functioneert als een fluitje. Aan de voorzijde staat een sjamaan in “trance” afgebeeld en aan de achterzijde staat een onbekend dier met jaguaroren afgebeeld.

Figuur 17: Drie Mayafluiten die tentoongesteld staan in het ‘Museo Nacional de Antropología e Historia’ in Mexico.

Net zoals er schrijfscholen bestaan, zijn er eveneens zangscholen. Opnieuw zijn deze scholen enkel bestemd voor de elite. Alle vormen van muziek en dans worden hier aan de jongeren geleerd. In deze elitaire scholen geven vaak priesters, toekomstige heersers en schrijvers les. Deze elitescholen worden ‘calmecac’ genoemd.
Voor de niet-elitekinderen zijn er eveneens zangscholen, weliswaar opgericht met weinig of geen luxe. Deze scholen, ook wel de ‘telpochcalli’ genoemd, hebben een eigen zang huis of ‘cuicalli’. Dit is een soort van binnenplaats omgeven door verschillende oefenkamers. In deze scholen leren de kinderen krijgsliederen, liefdesliedjes en wereldse dansen. Het leren van de stappen voor het dansen gebeurt op de binnenplaats, terwijl de zangleraar met trommels en dergelijke in het midden ritmische muziek produceert.

Figuur 18: Muurschildering uit Petén, waarop danstaferelen afgebeeld staan (laat-klassieke periode).

Bronnen

De taal: SHARER J. R., TRAXLER P. L., The Ancient Maya, p. 23-26
+ Internet, (http://nl.wikipedia.org/wiki/Mayatalen)
Voorbeelden Mayatalen: Internet, (http://www.omniglot.com/writing/mayan.htm)
Figuur 1: Internet, (http://nl.wikipedia.org/wiki/Bestand:Tree_of_maya_languages.svg)
Figuur 2: Internet, (http://nl.wikipedia.org/wiki/Bestand:Mayan_Language_Map.png)
Het schrift: THOMAS, W., Geschiedenis van precolumbiaans en koloniaal Latijns-Amerika, Cursus, Katholieke Universiteit Leuven, departement geschiedenis, 2010.
+ SHARER J. R., TRAXLER P. L., The Ancient Maya, p. 134-152
+ BOOT E., VAN BROEKHOVEN L., BERGER M., Maya 2012 Mysterie, geloof en wetenschap, p. 43-49
+ BENEDICT G., De Maya voorspellingen 2012 de boodschap en de visie, p. 18-21
Figuur 3: Internet, (http://www.mayacopan.info/dutch-8-mayas-today.htm)
Figuur 4: Internet, (http://nl.wikipedia.org/wiki/Hi%C3%ABroglief)
Figuur 5: SHARER J. R., TRAXLER P. L., The Ancient Maya, p. 142
Figuur 6: Internet, (http://www.niederlich.de/projekte/die-entzifferung-alter-schriften/)
Figuur 7: Internet, (http://nl.wikipedia.org/wiki/Stele)
Figuur 8: PHILIPS C., De wereld van de Maya’s en Azteken, p. 130
Figuur 9: PHILIPS C., De wereld van de Maya’s en Azteken, p. 132
Figuur 10: Internet, (http://www.mayacopan.info/dutch-6-writing.htm)
Figuur 11: PHILIPS C., De wereld van de Maya’s en Azteken, p. 133
Figuur 12: Internet, (http://www.mayacopan.info/dutch-6-writing.htm)
Literatuur: JONES D.M., De wereld van de Maya’s en Azteken, p. 88-89
Muziek en dans: JONES D.M., De wereld van de Maya’s en Azteken, p. 112-113
+ PERL L., The ancient Maya, p. 83
Figuur 13: Internet, (http://en.wikipedia.org/wiki/Maya_music)
Figuren 14, 15 en 16: Internet, (http://mcis2.princeton.edu/jaguar/jaguar.htm)
Figuur 17: Internet, (http://en.wikipedia.org/wiki/Maya_music)
Figuur 18: Internet, (http://mcis2.princeton.edu/jaguar/jaguar.html)

Advertenties